Data utworzenia: 2010-07-13

Polska wojenna: fortyfikacje, militaria, obozy i inscenizacje bitew cz.2

Autor:  Malwina Flaczyńska
Zdjęcia:  Malwina i Artur Flaczyńscy

MAZURY

• Na Mazurach, czyli w dawnych Prusach Wschodnich, utworzono prawdziwą stolicę hitlerowskich Niemiec, obejmującą kwatery główne najważniejszych przywódców nazistowskich - pierścień umocnień, zwany Giżyckim Rejonem Umocnionym. Znajdowały się tu tysiące schronów, placówka wywiadu wojskowego (Abwehry) w Mikołajkach, a także kwatery i rezydencje najwyższych dostojników II Rzeszy.

• Jednym z najsłynniejszych w Polsce kompleksów fortyfikacji są ruiny kwatery głównej Hitlera w Gierłożu, zwane „Wilczym Szańcem” (Wolfsschanze). Było to prawdziwe ufortyfikowane miasto, z 80 podziemnymi schronami i 100 budowlami naziemnymi. Mieszkało tu w sumie 2000 osób. Budowle były doskonale zamaskowane i praktycznie niewidoczne z powietrza, dachy schronów pokrywała sztuczna murawa oraz atrapy drzew, a także siatka maskująca (do dziś widoczne są jej fragmenty). Bunkry o ścianach grubości do 8 m łączy ze sobą sieć podziemnych korytarzy. Oprócz typowych dla kompleksów fortyfikacji budowli, były tu takie luksusy, jak sauna i herbaciarnia. Hitler przebywał tu w sumie przez ponad 800 dni, w latach 1941-44. Wraz z nim mieszkali tu jego współpracownicy, tacy jak M. Bormann, W. Keitel, A. Jodl; goszczono także przywódców państw współpracujących z hitlerowskimi Niemcami, takich jak B. Mussolini. Najsłynniejszym wydarzeniem, jakie miało tu miejsce, był nieudany zamach na Hitlera, przeprowadzony przez pułkownika Clausa von Stauffenberga 20 lipca 1944 r. Fuhrer opuścił kwaterę w listopadzie 1944 r. wobec zbliżającego się frontu wschodniego. W styczniu 1945 r. niemieccy saperzy wysadzili cały kompleks w powietrze. Dziś wśród ruin Wilczego szańca wytyczono trzy trasy turystyczne. W pobliskim Wilamowie mieści się lotnisko, dawniej wykorzystywane przez hitlerowców, a dziś przez Aeroklub Krainy Jezior, organizujący festyny lotnicze.

• W pobliskich Martianach, na podwórku jednego z gospodarstw, znajduje się schron bojowy z 1939 r. do lat sześćdziesiątych zamaskowany budowlą stodoły. Jest to bunkier typu B, który zachował się do dziś w niezłym stanie, wraz ze stanowiskami karabinu maszynowego, pryczami dla obsługujących żołnierzy oraz napisami informacyjnymi po niemiecku. We wsi znajduje się jeszcze kilka uszkodzonych schronów zbudowanych jeszcze podczas I wojny światowej.

• W lesie, 3 km od wsi Radzieje mieściła się Wendula - kwatera Hansa Lemmersa, szefa Kancelarii III Rzeszy. Jest to znacznie mniej znany kompleks ruin, znacznie mniejszy i bardziej zniszczony od Wilczego Szańca. Nie ma tu trasy turystycznej, a w głąb otaczającego tajemnicze budowle lasu można zapuścić się na własną rękę. Do dziś przetrwały tu niezabezpieczone pozostałości budowli naziemnych oraz dwa betonowe schrony.

• Jeden z największych i najlepiej na Mazurach zachowanych kompleksów umocnień znajduje się lesie na południe od miejscowości Przystań. To Kwatera Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH) w Mamerkach (Mauerwald), nosząca kryptonim Anna. Budowę kwatery prowadzono w latach 1940-44, równolegle z budową umocnień Wilczego Szańca. Wzniesiono tu wówczas, na potrzeby najwyższych dowódców oraz oficerów Wehrmachtu, 250 budowli – część betonowych, a część drewnianych. Było to właściwie samodzielne, ufortyfikowane miasto, podzielone na trzy strefy: Quelle (Żródło), Fritz oraz Birgitten Stadt (Miasto Brygidy), z własnym ujęciem wody, systemem łączności, wartowniami, pocztą i dworcem kolejowym, a także trzydziestoma potężnymi schronami. W 1944 r. właśnie w Mamerkach, wśród pochodzących z arystokracji wysokich dowódców wojskowych, zawiązano spisek na życie Hitlera. Przechowywano tu ładunek wybuchowy, który miał być użyty w zamachu, oraz tajne dokumenty. W 1945 r. z nieznanych przyczyn kompleksu nie wysadzono w powietrze, zachował się więc do dziś w całkiem dobrym stanie. Drewniane baraki z Mamerek przeniesiono w całości do Warszawy – mieszkali w nich budowniczy Pałacu Kultury i Nauki. Stoją do dziś na terenie Osiedla „Przyjaźń” na Jelonkach. Przez teren umocnień kwatery OKH poprowadzono trzy trasy turystyczne, a wnętrza budowli są zabezpieczone. W okresie zimowym 30 potężnych schronów, połączonych podziemnymi korytarzami, można obejrzeć jedynie z zewnątrz. W okresie letnim można zajrzeć do środka i wspiąć się na punkt widokowy, wzniesiony na szczycie gigantycznego bunkra. Znajduje się tu również ekspozycja pamiątek z okresu II wojny światowej.

• XVII-wieczny pałac w Sztynorcie, należący do możnego rodu von Lehndorffów, w czasie II wojny światowej zajęło ministerstwo spraw zagranicznych. Bywał tu często jego szef, jeden z najważniejszych działaczy NSDAP, Joachim von Ribbentrop, który przyjeżdżał tu specjalnym pociągiem Westfalen. Dawnym właścicielom zezwolono na korzystanie z jednego skrzydła obiektu – mieszkała tam żona i dzieci Heinricha von Lehndorffa, który w tym czasie walczył na froncie wschodnim. Zaangażowany w spisek przeciwko Hitlerowi Heinrich został stracony, jego żona Gottliebe osadzona w obozie koncentracyjnym, a córki przekazane na wychowanie i „reedukację” rodzinom zastępczym. Dziś można obejrzeć z zewnątrz znajdujący się niestety w nie najlepszym stanie pałac oraz budowle dworskie, takie jak herbaciarnia, kaplica grobowa i dworek łowczego, a także pospacerować po otaczającym go 18-hektarowym parku. Znajduje się tu przystań jachtowa Tiga Yacht.

• Na północny wschód od Pozezdrza znajdował się kompleks Hochwald (Wysoki Las) - kwatera Heinricha Himmlera, dowódcy SS. Budowę fortyfikacji rozpoczęto w 1940 r., a użytkowano je w okresie od 1940 do 1944 r. Otoczony polem minowym oraz zasiekami kompleks schronów, wartowni i (prawdopodobnie) drewnianych baraków został doskonale zamaskowany metalowymi siatkami z imitacjami liści. Miał też zaawansowany system łączności, energetyczny i wentylacyjny. Nie było tu stanowisk bojowych – dział przeciwlotniczych ani karabinów maszynowych. Znajdowała się tu również bocznica kolejowa, na której zatrzymywały się zamaskowane pociągi specjalne Himmlera: Heinrich i Steiermark. Himmler przebywał w kwaterze dość rzadko, choć miał do swojej dyspozycji schron specjalny, podobny do gigantycznego schronu Hitlera w Wilczym Szańcu. W 1944 r., po upadku Powstania Warszawskiego, do pobliskich Kruklanek przywieziono gen T. Bora-Komorowskiego, jednak do spotkania pomiędzy Himmlerem a pokonanym przywódcą polskiej armii nie doszło. W 1945 r. kompleks został wysadzony w powietrze przez niemieckich saperów. Dziś można obejrzeć ruiny sześciu betonowych schronów, otoczone lasem.

• XIX-wieczna twierdza Boyen (jedna z najsłynniejszych twierdz pruskich w Polsce, zbudowana przez Fryderyka Wielkiego jako nowoczesna wówczas konstrukcja, fort-gwiazda) w trakcie II wojny światowej wykorzystywana była przez Armię Nord. Prawdopodobnie znajdował się tu ośrodek szkoleniowy Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej, znanej jako „własowcy”. W twierdzy mieściła się również kwatera Emma – siedziba dowódcy Wydziału Obce Armie Wschód, generała Wehrmachtu Reinherda Gehlena. Prowadzono tu szeroko zakrojone akcje wywiadowcze, a także werbowano agentów spośród radzieckich jeńców. Na terenie twierdzy znajdowało się też laboratorium, oceniające jakość żywności, dowożonej do Wilczego Szańca. W styczniu 1945 r. twierdza, okrążona przez Armię Czerwoną i zaskoczona atakiem po zamarzniętym jeziorze, została poddana bez walki. Dziś twierdzę można zwiedzać, urządzono tu Muzeum Twierdzy Boyen oraz Przyrodnicze, schronisko młodzieżowe; mieszczą się tu również siedziby rozmaitych firm i stowarzyszeń, a także amfiteatr, w którym organizowane są liczne imprezy kulturalne, takie jak Szanty w Giżycku. W twierdzy odbywają się także zloty miłośników fortyfikacji oraz inscenizacje historyczne.

• Niedostępny dla zwiedzających jest teren kwatery Hermanna Goringa w Szerokim Borze (Breitenheide) nad jeziorem Jegocinek. Znajduje się tu dziś jednostka wojskowa, a cały obszar jest ogrodzony i strzeżony. Początkowo był to ośrodek naukowo-badawczy Luftwaffe, gdzie prowadzono prace nad konstrukcją silników rakietowych oraz pocisków sterowanych. Z tutejszego lotniska Rostki startowały we wrześniu 1939 r. samoloty, bombardujące walczącą Warszawę.

PODLASIE

• Przez okolice Lipska, Osowca, Nowogrodu, Śniadowa i Siemiatycz przechodzi pas umocnień radzieckiej Linii Mołotowa. Znajdują się tu pozostałości żelbetonowych schronów bojowych DOT, a także budowli ziemno-drewnianych. Budowa linii umocnień rozpoczęła się w październiku 1939 r. Miały one chronić świeżo ustanowioną granicę radziecko-niemiecką, a być może służyć jako pozycje natarcia na Niemcy, planowanego przez Stalina. Część fortyfikacji była rzeczywiście zaawansowana technicznie, jednak wiele z nich pozbawionych było elektryczności i ogrzewania. Przed wybuchem wojny radziecko-niemieckiej zrealizowano jedynie jedną czwartą zakładanego planu budowy, która miała przewyższać rozmachem słynną Linię Maginota we Francji.

• Wizna to miejsce bitwy między nielicznym oddziałem Korpusu Obrony Pogranicza, dowodzonym przez Władysława Raginisa, a wielokrotnie silniejszymi siłami niemieckimi. Bitwa pod Wizną, zwana „Polskimi Termopilami” trwała cztery dni i zakończyła się śmiercią większości polskich żołnierzy (wraz z dowódcą, który popełnił samobójstwo). Centrum oporu znajdowało się na wzniesieniu Strąkowa Góra nad Narwią. Dziś można tu podziwiać ruiny polskich schronów oraz tablicę poświęconą pamięci obrońców. W 2009 r., w 70. rocznicę bitwy, odbyła się inscenizacja historyczna, zorganizowana przez Stowarzyszenie Wizna 1939.

• W okolicach Nowogrodu, po obu stronach Narwi, można odnaleźć w lasach polskie bunkry z okresu II wojny światowej. Najlepiej zachowany i znany jest schron polski nad Narwią, w pobliżu mostu na drodze 645. Pełni funkcję pomnika (wisi na nim tablica upamiętniająca żołnierzy, poległych w obronie Nowogrodu) i jest zamknięty. Z zewnątrz można zobaczyć stanowiska strzeleckie. Powyżej schronu stoi na postumencie czołg, upamiętniający poległych. Inne bunkry, niezabezpieczone i mniej znane, w różnym stanie technicznym (niektóre całkiem dobrze zachowane i opierające się skutecznie działalności wandali), znajdują się wzdłuż Narwi, przy drodze łączącej Nowogród z Szablakiem.

Nowogród - bunkier nad Narwią.

• Pomiędzy Borkowem a rzeką Skrodą znajdują się pozostałości Osowieckiego Rejonu Umocnionego na Linii Mołotowa. Są tu trzy betonowe schrony, których kopuły górują nad otaczającymi polami. Siedem podobnych obiektów znajduje się pomiędzy Kolnem (osiedle Łabno) a drogą do Janowca.

• W okolicach Zbójnej (między Zbójną a Dębnikami i w Parzychach znajduje się kilkanaście niemieckich schronów, tworzących punkt oporu Zbójna na południowym krańcu Pozycji Pisy. W latach powojennych były one wykorzystywane jako magazyny i mogilniki niebezpiecznych środków chemicznych.

MAZOWSZE I POLSKA CENTRALNA

• Fortyfikacje radzieckiej Linii Mołotowa można też oglądać w okolicach Ostrowi Mazowieckiej, w pobliżu wsi Guty-Bujno. Są to betonowe pozostałości schronów, należących do Zambrowskiego Rejonu Umocnionego. Na polach i w lesie kryje się kilkadziesiąt bunkrów, oddalonych od siebie o kilkadziesiąt-kilkaset metrów. Większość schronów jest w niezłym stanie, choć brak metalowych elementów pancerzy. Niektóre z nich są kilkukondygnacyjne, należy uważać na niezabezpieczone studzienki.

• Hitlerowski obóz zagłady Treblinka był miejscem męczeńskiej śmierci 800 tysięcy Żydów z Polski i z innych krajów Europy, a także kilku tysięcy Romów. Zginął tu m.in. słynny pedagog, pisarz i lekarz, dr. Henryk Goldszmidt, czyli Janusz Korczak, wraz z jego wychowankami z Żydowskiego Domu Sierot. Najstarsza część obozu (Treblinka I) to karny obóz pracy, którego więźniowie pracowali w pobliskiej żwirowni i budowali baraki obozu zagłady. Komory gazowe zostały zburzone przez Niemców w 1943 r., a na masowych mogiłach ofiar zasadzono las. Dziś znajduje się tu przejmujący pomnik – morze głazów, otaczające centralny monument z napisami „Nigdy więcej” w kilku językach. Każdy kamienny blok symbolizuje jedną miejscowość, z której pochodziły ofiary. Działa tu również poświęcone historii obozu Muzeum Walki i Męczeństwa, filia Muzeum Regionalnego w Siedlcach.

Treblinka - pomnik pomordowanych w obozie.

• Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą prezentuje liczne pamiątki, dotyczące II wojny światowej, a zwłaszcza jednej z najważniejszych bitew kampanii wrześniowej – bitwy nad Bzurą. Przy Muzeum działa też grupa rekonstrukcyjna, biorąca udział w imprezach i zlotach miłośników militariów. Na łąkach nad Bzurą pod Brochowem organizowane są inscenizacje bitwy nad Bzurą. Spotykają się tu grupy rekonstrukcyjne z całej Polski oraz z zagranicy. Pasjonaci militariów wyposażeni są w repliki oryginalnych mundurów i broni. Można zobaczyć czołgi, pojazdy opancerzone, armaty, wojskowe samochody terenowe i motocykle. Inscenizacja odbywa się co roku we wrześniu, w rocznicę bitwy.

• Muzeum Walki i Męczeństwa w Palmirach, w sercu Puszczy Kampinoskiej, upamiętnia ofiary masowych rozstrzeliwań polskiej inteligencji, więźniów Pawiaka oraz zakładników, a także partyzantów uczestniczących w walkach na terenie puszczy. Przy muzeum znajduje się cmentarz rozstrzelanych, na którym pochowani są m.in. Maciej Rataj i Janusz Kusociński.

• Inny wojenny cmentarz znajduje się w Wierszach, na skrzyżowaniu żółtego i czerwonego szlaku, przy pomniku Niepodległej Rzeczpospolitej Kampinoskiej. Zgrupowanie AK Kampinos oraz przybyłe z Kresów wschodnich Zgrupowanie Stołpecko-Nalibockie, tworzące razem Grupę „Kampinos” utworzyły obóz warowny, całkowicie wolny od okupantów obszar, obejmujący Wiersze oraz kilka innych wsi.

RP Kampinoska - pomnik Rzeczpospolitej Kampinoskiej w Wierszach.

• Mniszew – Skansen Bojowy 1 Armii Wojska Polskiego. W niewielkiej wsi, w pobliżu miejsca, gdzie Wojsko Polskie wraz z Armią Czerwoną przeprawiało się przez Wisłę, znajduje się Skansen Bojowy 1 Armii Wojska Polskiego. Znajduje się na otwartym terenie, za pomnikiem-czołgiem widocznym z głównej drogi, przechodzącej przez miejscowość. Są tu okopy, rowy, zasieki, a także kolekcja rdzewiejącego sprzętu wojskowego: rozmaitych dział i pojazdów. Skansen jest otwarty przez cały rok, a zwiedzanie – bezpłatne, trzeba tylko uważać, bo eksponaty nie są w najlepszym stanie.

Mniszew - skansen bojowy.

• Mało znane obiekty fortyfikacyjne znajdują się w okolicach Spały. Są to schrony przeciwlotnicze dla pociągów sztabowych, którymi podróżowali Hitler, Goring i Himmler oraz inni dygnitarze hitlerowscy. W Spale mieściło się od 1940 r. dowództwo wojsk lądowych armii Mitte (Środek). Kompleks schronów w Konewce i Jeleniu stanowi Stanowisko Dowodzenia Obszaru Środek - Gefechtand Anlage Mitte. Inwestycja pochłonęła większe środki, niż budowa Wilczego Szańca, jednak okazała się chybiona – stanowisko, znajdujące się w dużej odległości od linii frontu, służyło jako zapasowe stanowisko dowodzenia. Trasa turystyczna w Konewce umożliwia zwiedzenie 380-metrowego schronu i obejrzenie kolekcji pamiątek wojennych. Można tu także przejechać się na wojskowym motocyklu w towarzystwie umundurowanego kierowcy.

Konewka - schron tunelowy.

• Wydobyte z dna Pilicy pojazdy wojskowe, w tym ciągnik artyleryjski Luftwaffe, popularnie zwany „Lufcikiem”, który zatonął podczas przeprawy przez rzekę w styczniu 1945 r., w ucieczce przed nadciągającą Armią Czerwoną, można podziwiać w Skansenie Rzeki Pilicy w Tomaszowie Mazowieckim. Jest tu również prezentowana kolekcja pamiątek, związanych z II wojną światową.

Tomaszów - pojazdy bojowe w Skansenie Rzeki Pilicy.

LUBELSZCZYZNA I PODKARPACIE

• Obóz zagłady w Sobiborze położony był w Lasach Sobiborskich na południe od Włodawy. Zamordowano tu około 250 tysięcy osób, przeważnie Żydów, pochodzących z Polski Centralnej oraz z kilku krajów europejskich (Holandii, Francji, Związku Radzieckiego). W 1943 r. w obozie wybuchł bunt, na którego czele stał Aleksander Peczerski, rosyjski Żyd i żołnierz Armii Czerwonej. Więźniowie zabili kilkudziesięciu strażników i esesmanów. Trzystu osobom udało się wyrwać na wolność, jednak zorganizowaną przez hitlerowców obławę przetrwało jedynie ok. 50, a do końca wojny przeżyło zaledwie 30. Na kanwie tych dramatycznych wydarzeń powstał film Ucieczka z Sobiboru. Ofiary pomordowane w obozie upamiętnia Kopiec Pamięci (w którym złożono odnalezione ludzkie prochy), kamienna ściana z napisami w kilku językach oraz przejmujący pomnik, przedstawiający konających. Znajduje się tu również niewielkie Muzeum Byłego Hitlerowskiego Obozu Zagłady.

• Obóz zagłady w Bełżcu był jednym z największych hitlerowskich miejsc kaźni. Zginęło tu około 500 tysięcy osób – głównie Żydów z Lubelszczyzny, Galicji, a także z Czech, Słowacji, Niemiec i Austrii. Mordowano tu również Polaków, uczestniczących w ukrywaniu Żydów i w ruchu oporu. Prochy ofiar złożone są w 33 masowych grobach. Obecnie znajduje się tu monumentalne Cmentarzysko – dwa pola, pokryte warstwą ziemnego żużlu, pomiędzy którymi prowadzi droga, którą dawniej skazańcy schodzili z rampy i szli przez teren obozu. U jej kresu, w miejscu, gdzie dawniej znajdowały się komory gazowe, wzniesiono ohel, czyli żydowski nagrobek, na którego ścianach wyryto w kolejności alfabetycznej setki imion ofiar. Muzeum w Bełżcu jest filią Państwowego Muzeum w Majdanku (obóz w Majdanku faktycznie położony jest w Lublinie, a jego zwyczajowa nazwa pochodzi od nazwy dzielnicy Majdan Tatarski).

• Linia Mołotowa ciągnie się od Kłajpedy po Bieszczady. W założeniu podzielona była na 13 odcinków, których centrami były rejony umocnione (UR). Dwa jej fragmenty znajdują się dziś na terytorium Polski: północny na Podlasiu i wschodnim Mazowszu (UR Osowiecki i Zambrowski) i południowy, ciągnący się przez Roztocze Południowe, Pogórze Przemyskie i Bieszczady (UR Rawsko-Ruski i Przemyski). Wzniesione w latach 1939-41 bunkry i zasieki nie zostały ukończone przed wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej. Wiele z nich pozbawionych było łączności, elektryczności i ogrzewania, jednak broniący umocnień żołnierze sowieccy dokonywali prawdziwych cudów waleczności (motywacją były np. groźby, że w razie dezercji rozstrzelane zostaną ich rodziny). Koncepcja budowy linii była dziełem generała Dmitrija Michajłowycza Kurbyszewa, który – po pojmaniu przez Niemców w 1941 r. i odmowie współpracy agenturalnej - został zesłany do obozu koncentracyjnego i zamordowany w 1945 r.

• Bunkry Linii Mołotowa na Roztoczu Południowym podziwiać można w lasach i na polach w okolicy Lubyczy Królewskiej. Rawski Rejon Umocniony znajdował się na linii Huta Lubycka-Lubycz-Uhnów (obecnie Uhniw po ukraińskiej stronie granicy). Dobrze widoczne są umocnienia punktu oporu Dęby, znajdujące się na stoku wzgórza pomiędzy miejscowościami Kniazie i Dęby. Na ich wyposażenie składały się m.in. kopuły pancerne, przeniesione z polskich schronów KOP. Interesujące fragmenty linii znajdują się też w lasach na zboczach roztoczańskich wzgórz Wielki Dział, Goraj Wielki oraz w okolicy Brusna Starego. W ich pobliżu wiedzie niebieski szlak turystyczny „Po bunkrach linii Mołotowa”, jednak, żeby zobaczyć mniej znane i lepiej ukryte obiekty, należy z niego schodzić i szukać pozostałości w lesie. Najłatwiej dostrzec je wczesną wiosną i jesienią, kiedy na drzewach i krzewach nie ma liści. Latem, gdy budowle przysłania bujna zieleń, można przejść w odległości kilku metrów, nawet niczego nie zauważając.

Roztocze - schron w okolicy Wielkiego Działu.

• Bieszczadzki odcinek Linii Mołotowa obejmuje ok. 71 schronów, rozmieszczonych w okolicach Bóbrki, Myczkowic, Leska, Woli Postołowej, Załuża, Olchowcach, Dobrej i Ulucza. Większe kompleksy kilkunastu bunkrów, czyli punkty oporu, znajdowały się w Lesku, Załużu i Olchowcach. Znajdowały się tam różne rodzaje stanowisk ogniowych: kaponiery, z których można było prowadzić ogień w różnych kierunkach, półkaponiery, skąd prowadzono ostrzał w jednym kierunku oraz bunkry ognia czołowego. W Lesku (i być może w Sanoku) znajdowały się schrony dowodzenia, zaopatrzone w peryskopy. W okolicach bunkrów budowano także zapory terenowe, takie jak smocze zęby, schody Tytana i zasieki z drutu kolczastego.

• Do zwiedzania udostępniony jest bunkier w Przemyślu, odrestaurowany wysiłkiem gromadki pasjonatów fortyfikacji. W 14 pomieszczeniach schronu umieścili oni kolekcję pamiątek z okresu II wojny światowej, zbieraną w Przemyślu i okolicach. Jest tu broń, mundury, a także przedmioty użytkowe, takie jak menażki i łyżki oraz archiwalne fotografie i dokumenty.

• W sierpniu 1941 r. w podkarpackiej Stępinie odbyło się spotkanie A. Hitlera i B. Mussoliniego, którzy przybyli tu pociągiem specjalnym Amerika. Został on ukryty w zbudowanym tu w okresie od 1940 do 1942 r. żelbetonowym schronie tunelowym o długości 380 m. Po spędzeniu nocy w Stępinie obaj przywódcy udali się na inspekcję wojsk niemiecko-włoskich w Krośnie. Dziś można tu zwiedzić zachowany schron główny wraz z kilkoma mniejszymi bunkrami, a także naziemnymi budowlami dawnej maszynowni. Częścią kompleksu był także tunel wykuty w zboczu wzgórza w pobliskim Strzyżowie.

***

wersja do druku